Tıbbi atık, klinik açılırken "bir firmayla görüşülür" diye geçilen ama ayrıntısı pek konuşulmayan bir konudur. Oysa kurallar bellidir: atık kaynağında ayrılır, uygun torba ve kutulara konur, belirli bir süreden fazla bekletilmez, belediyenin lisanslı aracına teslim edilir ve teslimin belgesi saklanır. Bu rehberde Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği'nin klinik sahibini ilgilendiren kısımlarını sade bir dille özetliyoruz.
Bu rehber, veteriner klinikleri için geliştirilen veteriner programı Vetiva'nın ekibi tarafından hazırlandı.
Veteriner kliniği tıbbi atık yönetmeliğine tabi mi?
Türkiye'de konuyu düzenleyen temel metin, Resmî Gazete'de 25 Ocak 2017'de yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği'dir; 18 Ağustos 2022'de değiştirilmiştir. Yönetmelik, enfeksiyon yapıcı atık tanımına veterinerlik hizmetlerinden kaynaklanan atıkları ve enfekte hayvanlarla temas eden malzemeleri açıkça dahil eder. Atıkları kaynağında ayırma görevini sayarken de veteriner hekimi sağlık personeli arasında anar.
Yani kliniğinizde kullanılan kanlı pamuk, eldiven, sonda, enjektör ve ameliyattan çıkan dokular bu kurallara göre yönetilir. Kliniğin hangi yükümlülüklere tabi olduğu, ürettiği günlük atık miktarına göre değişir; bunu aşağıda anlatıyoruz. Veteriner kliniği açarken bu konuyu ruhsat işlemleriyle birlikte ele almak en kolayıdır.
Kaynağında ayırma
Tıbbi atık evsel, ambalaj ve tehlikeli atıkla karıştırılmaz; oluştuğu yerde ayrılır.
Doğru torba ve kutu
Kırmızı tıbbi atık torbası ve delinmeye dayanıklı kesici-delici kutusu.
Lisanslı araçla teslim
Atık belediyenin ya da yetkilendirdiği kuruluşun lisanslı aracına verilir.
Belge ve beyan
Alındı belgesi ya da taşıma formu saklanır, yıllık beyan yapılır.
Kısacası: bu bölüm genel bilgidir, hukuki danışmanlık değildir. Kliniğinize nasıl uygulandığını il çevre müdürlüğünüz ve belediyenizle teyit edin.
Klinik içinde ayırma: hangi atık nereye?
- Kırmızı tıbbi atık torbası: enfekte olabilecek her türlü malzeme (eldiven, gazlı bez, pamuk, sonda, serum seti). Torba kırmızı, dayanıklı, üzerinde biyotehlike amblemi ve "DİKKAT! TIBBİ ATIK" yazısı olan türdendir.
- Kesici-delici atık kutusu: iğne, bistüri ucu, kırık cam ve benzerleri. Delinmeye ve kırılmaya dayanıklı, açılıp karıştırılamayan bir kutudur. Dolunca kapatılır ve kırmızı torbaya konur; açılmaz, boşaltılmaz.
- Patolojik atık: doku, organ ve vücut parçaları sızdırmaz, kırmızı plastik kaplarda ayrı toplanır.
- Sıvı atıklar emici bir maddeyle katılaştırılıp torbaya konur.
- Dolan torbanın ağzı sıkıca bağlanır. Torba sıkıştırılmaz, başka kaba boşaltılmaz ve yeniden kullanılmaz. Torba ve kutuların ne kadar doldurulabileceği yönetmelikte yazılıdır; güncel sınırı metinden kontrol edin.
- Evsel çöp, ambalaj atığı ve tehlikeli atık (ör. kimyasal ya da ilaç kalıntısı) tıbbi atıkla aynı torbaya konmaz. Röntgen cihazı varsa radyoaktif atık ayrı bir mevzuata bağlıdır.
Kısacası: torba ve kutuları bitmeden yenilemek için yedek bulundurun; yönetmelik de yeni torba ve kapların kullanıma hazır tutulmasını ister.
Bekletme ve teslim: 48 saat ve 1 kilogram eşiği
Yönetmeliğe göre tıbbi atık, işleme tesisine gönderilmeden önce genel olarak en fazla 48 saat bekletilir; atığın tutulduğu yer +4 °C'ye soğutuluyor ve kapasite yeterliyse bu süre bir haftaya kadar uzayabilir.
Muayenehane ve küçük klinikleri en çok ilgilendiren kural, günde 1 kilograma kadar atık üretenler içindir. Bu durumda atık kapaklı bir kapta en fazla 48 saat tutulur ve belediyenin toplama aracına teslim edilir. Atık kapı önüne bırakılamaz, evsel çöp konteynerine konamaz. Toplama aracına teslim edilemiyorsa yakındaki bir geçici depolama noktasıyla anlaşma yapılır ve bu, protokolle belediyeye bildirilir.
- Günde 1 kg'a kadar: taşıma formu yerine tıbbi atık alındı belgesi ya da makbuzu düzenlenir.
- Günde 1 kg'ın üstünde: atık, Bakanlığın çevrimiçi sistemi üzerinden ulusal atık taşıma formu (UATF) ile teslim edilir.
- Günde 50 kg'a kadar geçici konteyner, 50 kg'ın üstünde geçici depo gerekir. Bu eşikler daha çok büyük hastaneleri ilgilendirir.
Belediye protokolü, ücret ve yönetim planı
Tıbbi atık üreten sağlık kuruluşu, atığının toplanması için belediyeyle (büyükşehirlerde büyükşehir belediyesiyle) protokol yapmakla yükümlüdür. Toplama ve bertarafı belediye ya da yetki verdiği kuruluş yapar. Uygulamada "tıbbi atık sözleşmesi" denen belge çoğu zaman bu protokoldür.
Toplama, taşıma ve bertaraf ücretini atığı üreten kuruluş öder. Ücret her yıl, ilin mahalli çevre kurulu tarafından belirlenip ilan edilir; bu yüzden il ile yıla göre değişir. Güncel tutarı belediyenizden öğrenin.
Kliniğin ayrıca bir tıbbi atık yönetim planı hazırlaması ve uygulaması istenir. Planda atığın nasıl ayrıldığı, hangi kap ve torbaların kullanıldığı, ne sıklıkla toplandığı, nerede bekletildiği, temizlik ve kaza durumunda ne yapılacağı ve sorumlu personel yazılır; plan her yıl gözden geçirilir.
Kısacası: planın biçimi ve onay süreci il müdürlüğüne göre farklılaşabilir. Örnek plan ve protokol metni için il çevre müdürlüğünüze ya da belediyenin ilgili birimine danışın.
Kayıt, belge saklama ve yıllık beyan
- Atık miktarları düzenli kaydedilir.
- Alındı belgesi üç nüsha düzenlenir: biri sizde, biri taşıyıcıda, biri işleme tesisinde kalır. 2017 metnine göre en az üç yıl saklanır ve denetimde gösterilir.
- Atık beyan formu her yıl ocak ayından mart sonuna kadar, bir önceki yılın bilgileriyle Bakanlığın çevrimiçi sistemi üzerinden doldurulur; çıktısı beş yıl saklanır.
- Atıkla uğraşan personel düzenli eğitim alır; koruyucu ekipman (eldiven, gerekirse önlük) kullanılır.
- Hayvan kadavrası yönetmelikte ayrıca düzenlenmemiştir. Ölen hastanın nasıl teslim edileceğini belediyenize ve il müdürlüğünüze sorun.
Kısacası: kurallara uyulmaması hâlinde 2872 sayılı Çevre Kanunu'ndaki yaptırımlar uygulanır. Ceza türü ve tutarı için güncel mevzuata bakın ya da il çevre müdürlüğünüze danışın.
Vetiva bu işin neresinde?
Vetiva'da tıbbi atık modülü yoktur; atık teslimi, alındı belgesi ve yıllık beyan belediye ve Bakanlık sistemleri üzerinden yürür. Programın yardımcı olabileceği iki küçük nokta var. Birincisi gider: belediyeye ödenen tıbbi atık ücretini Kasa ekranında gider olarak, başlığına "Tıbbi atık" yazıp "Diğer" kategorisiyle kaydedebilirsiniz; böylece yıllık maliyeti gider takibinizde görürsünüz.
İkincisi malzeme: kırmızı torba ve kesici-delici kutusunu stok kalemi olarak tanımlayıp minimum miktar verirseniz, stok bu seviyenin altına düşünce uyarı alırsınız; torba bittiği gün fark etmek zorunda kalmazsınız. Tek hekimle çalışan bir yerde bu tür küçük işleri hasta kaydıyla aynı ekranda toplamak için bir veteriner muayenehane programı yeterlidir.
Kaynaklar
- Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Resmî Gazete 25.01.2017, sayı 29959 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170125-2.htm
- Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete 18.08.2022, sayı 31927 (metin) — https://www.alomaliye.com/2022/08/18/tibbi-atiklarin-kontrolu-yonetmeliginde-degisiklik-18-08-2022/
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği eğitim sunumu — https://webdosya.csb.gov.tr/csb/dokumanlar/ced0231.pdf
- Güncel konsolide metin: https://www.mevzuat.gov.tr
Sık sorulan sorular
Veteriner kliniği tıbbi atık yönetmeliğine tabi mi?
Evet. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, enfeksiyon yapıcı atık tanımına veterinerlik hizmetlerinden kaynaklanan atıkları dahil eder. Hangi yükümlülüklerin size uygulanacağı günlük atık miktarına bağlıdır; ayrıntıyı il çevre müdürlüğünüzle teyit edin.
Günde 1 kilogramdan az atık çıkaran klinik ne yapmalı?
Atık kapaklı bir kapta en fazla 48 saat tutulur ve belediyenin toplama aracına teslim edilir. Taşıma formu yerine alındı belgesi ya da makbuz düzenlenir ve saklanır. Atık kapı önüne ya da evsel çöp konteynerine bırakılamaz.
Tıbbi atık ücreti ne kadar?
Sabit bir tutar yoktur. Ücreti atığı üreten klinik öder; tutar her yıl ilin mahalli çevre kurulu tarafından belirlenir ve ilan edilir. Güncel ücreti belediyenizden öğrenin.
Kliniğinizin kayıtlarını tek yerde toplayın
Kurulum ücreti yok, kredi kartı gerekmez. 14 gün ücretsiz.